SAHİBKARLIĞA VƏ BAZAR İQTİSADİYYATININ İNKİŞAFINA YARDIM FONDU

  
Bu gün: 17 Noyabr 2018, Şənbə
media-2013
Torpaq onu əkib-becərənindimi?
Elxan - Həftə içi
19 dekabr 2013. Fermerlərin və pay torpaqları sahiblərinin əkib-becərdiyi torpaqların çoxunun mülkiyyət hüquqları hələ tam rəsmiləşdirilməyib.

Ölkə iqtisadiyyatının neftdən asılılığının azaldılmasında iqtisadiyyatın şaxələndirilməsində ən böyük ağırlıq kənd təsərrüfatının üzərinə düşür. Elə ölkənin ən tanınmış mütəxəssisləri də əsasən neft gəlirləri hesabına formalaşdırılan dövlət büdcəsini bu asılılıqdan azad etməyin ən optimal yolunu kənd təsərrüfatında sistemli inkişafının təmin edilməsində görür. Bunün üçün isə kənd təsərrüfatı torpaqlarının iqtisadi dövriyyəyə sərbəst daxil edilməsi, torpaq bazarının formalaşması, torpaq mülkiyyətçiliyi sahəsində qanunvericiliyin təkmil olması vacib hesab edilir.

Xatırladaq ki, hazırda Azərbaycanda torpaq sahəsi üzərində dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyət növləri mövcuddur. Torpaq islahatları nəticəsində torpaq üzərində üç mülkiyyət forması müəyyənləşib. Ölkəmizdə vahid torpaq fondunu təşkil edən 8,6 milyon hektar torpaq sahəsindən 4,9 milyon hektarı (ümumi torpaq sahələrinin 56,9 faizi) dövlət mülkiyyətində saxlanılıb. Yerdə qalan 2,0 milyon hektarı (23,5 faizi) bələdiyyə mülkiyyətinə, 1,7 milyon hektarı (19,6 faizi) isə xüsusi mülkiyyətə verilib. Rəsmi məlumatlara görə, 1996-cı ildə başlamış torpaq islahatı nəticəsində 2032 təsərrüfat, yəni kolxoz və sovxozlar ləğv edilərək, pay torpağı şəklində əhaliyə paylanıb. İşğal altındakı rayonlar istisna olmaqla ölkədə torpaq payı almaq hüququ olan 873 min 618 ailədən 869 min 268-nə torpaq payı verilib. Bu isə 3 milyon 442 min 778 subyekt deməkdir. Hər bir subyektə verilən torpağa görə onun mülkiyyət hüququnu təsdiq edən hüquqi sənəd, yəni Dövlət aktları verilib. Başqa sözlə, 1996-cı ildə həyata keçirilən torpaq islahatı zamanı ilə pay torpağı alan hər kəs bu mülkiyyətin qanuni sahibləri kimi tanınıb.

Bəs, fermerlər sahibi olduqları pay torpaqlarını qanunun tələbləri əsasında sərbəst şəkildə dövlət qeydiyyatından keçirə bilirmi? Torpaq mülkiyyətçiliyi sahəsindəki mövcud vəziyyət kənd təsərrüfatı torpaqlarının sərbəst şəkildə iqtisadi dövriyyəyə sərbəst daxil edilməsinə, torpaq bazarının formalaşmasına imkan verirmi?

Məsələni araşdırarkən məlum olur ki, istər pay torpaqlarının satışı və icarəyə veriməsi, istərsə də bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqların satışı və icarəyə verilməsi prosesində mövcud olan mürəkkəb prosedurlar fermerlərin işini xeyli çətinləşdirir. Belə ki, fermerlər vaxt itkisi və əlavə xərclərlə üzləşirlər. Bu problemlər həm torpaqların satışı mərhələsində, həm də satışdan sonra dövlət reyestrində qeydiyyatı mərhələsində özünü göstərir. Bunu İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin "Fermer torpaqlarının qeydiyyatında mövcud olan problemlər və onların aradan qaldırılması yolları" mövzusunda apardığı təhlillər də təsdiq edir. "Həftə içi"nin məlumatına görə, təşkilatın ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (USAİD) maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirdiyi "Azərbaycanda kiçik sahibkarlığın inkişafına dəstək" layihəsi çərçivəsində hazırladığı tədqiqatın nəticələrinə əsasən, torpağın satışı mərhələsində mövcud olan problemlər onun qeydiyyatı mərhələsində mənfi təsirini göstərir. Bələdiyyə torpağının tanınması üçün dövlət tərəfindən verilən aktların olmaması, torpağın sahibi öldükdə vərəsəlik prosedurlarına düzgün riyaət edilməməsi, özəl mülkiyyəti təsdiq edən müvafiq sənədlərin olmaması və kimi hallar torpağa sahib olan fermer üçün həmin torpağın qeydiyyata daxil edilməsində problemlər yaradır. Bunun nəticəsidir ki, bəzi hallarda özəl mülkiyyətdə olan torpaqların icarəyə verilməsi qeyri-rəsmi, "centlemen razılaşmaları" əsasında aparılır. Bu fermerləri əlavə vaxt itkisindən və xərcdən azad edir.

Bir alqı-satqıya iki dəfə ödəniş

Fermerlərin və torpaq sahibi olan bələdiyyələrin əsas narazılığı Daşınmaz Əmlakın Reyestri Xidmətinin (DƏDRX) fəaliyyəti ilə bağlıdır. Hərrac və ya müsabiqə vasitəsilə satılmış torpaq üçün bu quruma 2 dəfə rüsum ödənilir. Birinci dəfə torpaq hərraca çıxarılanda, ikinci dəfə isə hərracdan sonra. Bu ikiqat rüsum torpağın son satış qiymətində oturaraq onu bahalaşdırır və torpağa sahib olan fermer xərcini artırır. Bundan başqa, sənədlərin əldə edilməsi proseduruun uzun olması da xidmətin işinin keyfiyyətini aşağı salır.

Torpaq Məcəlləsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının torpaqları məqsədli təyinatına və hüquqi rejiminə uyğun olaraq müxtəlif kateqoriyalara bölünür. Onlardan biri də fermer təsərrüfatlarının istifadə etdiyi kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlardır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ölkə üzrə kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahələrinin həcmi 4,8 milyon hektardır. Kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların 1,7 milyon hektarını əkin yerləri təşkil edir ki, bundan da 1,1 milyon hektarı suvarılandır. Mövcud qanunvericiliyə görə, torpaq xüsusi mülkiyyətə ölkə vətəndaşlarına və hüquqi şəxslərinə verilir. Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər, xarici hüquqi şəxslər, torpaq sahələrini yalnız icarə hüququ əsasında əldə etmək imkanına malikdir. Bələdiyyə ehtiyat fondunun özəlləşdirilə bilən torpaqları, vətəndaşların və hüquqi şəxslərin mülkiyyətində olan torpaqlar isə alqı-satqı müqavilələrinin predmeti ola bilər. Özəl mülkiyyətdə olan torpaq sahələri birbaşa, dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaq sahələri isə hərrac və müsabiqələr vasitəsilə satılır və ya icarəyə verilir.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycan postsovet məkanında torpaq islahatının daha tez və sürətli həyata keçirildiyi ölkələrdən biri hesab olunur. Rəsmi məlumatlara əsasən, Azərbaycanın vahid torpaq fondunu təşkil edən 8,6 milyon hektar torpaq sahəsinin 4,8 milyon hektarı (55,8 faizi) kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaqlardır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsinin 1.35 milyon hektarı (28.1 faizi) fermerlərin birbaşa istifadəsinə verilib. Lakin araşdırmalar göstərir ki, ölkədə kənd təsərrüfatı torpaqları üzərində mülkiyyət hüquqlarının sərbəst reallaşdırılmasına mane olan problemlər hələ də qalmaqdadır. Belə ki, torpaq mülkiyyətçiliyinə dair qanunvericiliyin problemləri kənd təsərrüfatı sahəsində çalışan sahibkar və fermerlərin fəaliyyətinə ciddi maneələr yaradır. Xüsusilə də istər pay torpaqlarının satışı və icarəyə verilməsi, istərsə də bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqların satışı və icarəyə verilməsi prosesində mövcud olan mürəkkəb prosedurlar fermerlərin işini xeyli çətinləşdirir. Üstəlik bu sahədəki problemlər həm torpaqların satışı mərhələsində, həm də satışdan sonra dövlət reyestrində qeydiyyatı mərhələsində özünü göstərir. Məsələn, notarial kontorlarda ehtiyac duyulmayan sənədlərin təsdiq etdirilməsi zəruriliyi, notarial təsdiq üçün fermerlərdən əlavə vəsait alınması fermerlərin xərcini artırmaqla yanaşı, onları qeyri-rəsmi sövdələşmələrə sövq edir. Notariat kontorlarında rüsumlar barədə məlumatların əlçatan olmaması fermerlərin məlumatsızlığı üçün zəmin yaradıb.

Mülkiyyət hüquqlarını necə rəsmiləşdirməli?

O ki, qaldı torpaq üzərində mülkiyyət hüquqlarının dövlət qeydiyyatına alınması prosesinə, mövcud qaydalara əsasən, müddəti 11 aydan az olan icarə və istifadə hüquqları istisna olmaqla digər torpaqların mülkiyyət hüquqları daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydiyyatına alınır və müvafiq çıxarışla rəsmiləşdirilir. Fermer təsərrüfatlarının istifadə etdiyi torpaq sahələri üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatı məcburidir. Həmçinin dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaq sahələrinin alınması ilə yaranan hüquqlar da hökmən dövlət qeydiyyatına alınmalıdır.

Torpaq sahələrini üzərində mülkiyyət hüquqlarının dövlət qeydiyyatına alınması üçün zəruri tələblər bunlardır:

-hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında ərizənin və ərizəyə əlavə olunan sənədlərin, o cümlədən dövlət rüsumunun ödənilməsi haqqında qəbzin qəbul edilməsi;
-daxil edilmiş sənədlərdə göstərilən məlumatın dövlət reyestrində saxlanılan məlumata uyğunluğunun yoxlanılması;
- bəyan olunan hüquqlarla qeydiyyata alınmış hüquqlar arasında ziddiyyətlərin, habelə hüquqların dövlət qeydiyyatından imtina edilməsi və ya hüquqların dövlət qeydiyyatının dayandırılması üçün digər əsasların olub-olmamasının müəyyən edilməsi;
- hüquqların dövlət qeydiyyatından imtina edilməsi və ya qeydiyyatın dayandırılması üçün əsas olmadığı halda təsdiqləyici sənədlər üzərində qeydlərin yazılması və dövlət reyestrinə müvafiq məlumatın daxil edilməsi.

İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin eksperti Samir Əliyev torpaq üzərində mülkiyyət, istifadə və icarə hüquqların rəsmiləşdirilməsi prosesindəki çətinlikləri "Həftə içi"nə şərh edərkən deyib ki, mövcud qanunvericiliyə əsasən, torpaq üzərində mülkiyyət, istifadə və icarə hüquqları mülkiyyətçilərin və ya onların vəkil etdiyi orqanların qərarı ilə bilavasitə, torpaq hərracları və müsabiqələri vasitəsilə alınıb satıla bilər. Bu hüquqların ötürülməsi prosesi dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlarda eyni olsa da özəl mülkiyyətdə olan torpaqlarda fərqlənir. Xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlar üzərində bütün hüquqların başqasına keçməsi isə tərəflər arasında bağlanmış və notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında həyata keçirilir. Onun sözlərinə görə, müqavilədə tərəflərin hüquqları və vəzifələri, torpaq sahəsinin hüquqi statusu, öhdəliklər, məhdudiyyətlər və servitutlar, müqaviləyə xitam verilməsinin əsasları və torpaqların istifadəsi və mühafizəsi üzrə digər şərtlər nəzərdə tutulur.

Pay torpaqları ailənin yox, şəxslərin adına rəsmiləşməlidir

Bəs, fermer torpaqlarının dövlət qeydiyyatına alınması prosedurunu sadələşdirmək, əlavə xərclərin aradan qaldırılması üçün çıxış yolları varmı?

Samir Əliyev deyir ki,kənd təsərrüfatı torpaqları üzərində mülkiyyət hüquqlarının reallaşdırılmasındakı problemlərin aradan qaldırılması üçün bir neçə variant var. Onun fikrincə, çıxış yollarından biri kimi əhaliyə verilmiş pay torpaqları satışında və icarəsində ortaya çıxan problemləri aradan qaldırmaq üçün həmin torpaqlara mülkiyyət hüququ ümumilikdə ailəyə yox, belə hüququ olan ailə üzvlərinin hər birinin adına rəsmləşdirilə bilər. Həmçinin fermerlərə satılmış və ya icarəyə verilmiş torpaq sahələrinin dövlət qeydiyyatının sənədləşdirilməsi prosedurunun sadələşdirilməsi məqsədilə Bələdiyyələrin Dövlət Reyestrinin yaradılması tövsiyə olunur. Onun sözlərinə görə, bələdiyyə torpağının rayon üzrə sonuncu hərracda formalaşdırılmış satış qiymətinin növbəti hərrac üçün ilkin qiymət kimi qoyulması mexanizmi özünü doğrultmadığından ləğv edilməlidir: "Biz apardığımız tədqiqatın yekununda bu problemlərin aradan qaldırılması üçün tövsiyələr də hazırlamışıq. Həmin tövsiyələrdə «Bələdiyyə torpaqlarının idarə edilməsi haqqında» qanuna müvafiq dəyişiklik edilməsi, icarəyə verilməsi nəzərdə tutulan bələdiyyə torpaq sahələri üçün Daşınmaz Əmlak Reyestri Xidmətindən dövlət reyestrindən şıxarış və yüklülüyə dair arayışın alınması mexanizminin ləğvi, Mülki Məcəlləyə, "Notariat haqqında" qanuna və bələdiyyə qanunvericiliyinə müvafiq dəyişiklik edilərək notariat kontorları olmayan yaşayış məntəqələrində bələdiyyə qurumlarına notariat hərəkətləri aparmaq hüququ verilməsi və digər vacib amillər də əksini tapıb".